Renovatie van het Binnenhof en de tijdelijke verhuizing van de Tweede Kamer
Het Binnenhof is een acht eeuwen oud, monumentaal complex. Er is op diverse plekken sprake van technische en bouwkundige gebreken, zoals houtrot, lekkende daken en verouderde installaties. Dat brengt risico’s voor de (brand)veiligheid met zich mee. Daarnaast vragen nieuwe veiligheidseisen en het groeiend aantal bezoekers om aanpassingen. Daarom worden alle gebouwen aan het Binnenhof, waaronder de Tweede Kamer, in min of meerdere mate gerenoveerd. Na de renovatie voldoen de gebouwen weer aan de eisen van deze tijd. Zo blijft het Binnenhof ook voor toekomstige generaties behouden als centrum van de Nederlandse parlementaire democratie.
Renovatie Binnenhof
Er werken verschillende partijen, zoals aannemers, architectenbureaus en adviesbureaus, in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf aan de renovatie van het Binnenhof. Dit in nauwe samenspraak met de Tweede Kamer als gebruiker. Voor de renovatie van de Tweede Kamer zijn vijf architectenbureaus geselecteerd. Er is voor gekozen om het Kamergebouw ‘op te knippen’, omdat de verschillende gebouwdelen allemaal een eigen karakter hebben en een andere aanpak vragen. Het gaat om BiermanHenket, WDJArchitecten, Van Hoogevest Architecten, BERNS architectuur en Pi de Bruijn/de Architekten Cie. Pi de Bruijn is aangesteld als integraal adviseur.
Voorlopig ontwerp publieksentree Tweede Kamer
![Het plein voor de nieuwe publieksentree is ruim, toegankelijk en voorzien van groen en bankjes.](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/2023-09/Ontwerp%20nieuwe%20publieksentree%2020230904.jpg?itok=6a_5cqZN)
De Tweede Kamer krijgt een nieuwe, ondergrondse publieksentree om het stijgende aantal bezoekers te kunnen ontvangen. Jaarlijks ontvangt het Tweede Kamergebouw zo’n 300.000 bezoekers. Als de Tweede Kamer straks terugkeert op het Binnenhof zal dit stijgen naar ongeveer 500.000 bezoekers.
Het voorlopig ontwerp van Architekten Cie. is ruim, licht en transparant. De nieuwe ingang verhuist van de Lange Poten naar de Hofplaats. Door landschapsarchitect Karres & Brands is rondom het gebouw een groen paviljoen ontworpen voor bezoekers en inwoners van Den Haag.
De nieuwe publieksentree is een belangrijk onderdeel van de renovatie van het Binnenhof. Deze wordt uitgevoerd door het Rijksvastgoedbedrijf. De komende periode wordt het ontwerp verder uitgewerkt. Naar verwachting wordt in mei 2024 het definitief ontwerp vastgesteld.
Lees meer over het ontwerp van de nieuwe publieksentree.
Informatiemarkt interieurconcepten
![](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/2022-12/20221207%20Foto%20informatiemarkt%20interieurconcepten.jpg?itok=2VfF66gD)
Op woensdag 7 december 2022 was er een interne informatiemarkt over de interieurconcepten voor het Tweede Kamercomplex aan het Binnenhof. De architecten van de verschillende gebouwdelen lichtten de concepten toe aan de hand van illustraties en stalen van materialen. Kamerleden, medewerkers van de fracties en diensten konden op deze manier kennis maken met de ontwerpen.
Definitief Ontwerp Tweede Kamer
Het Presidium, het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer, is op 6 juli 2022 op advies van de Bouwbegeleidingscommissie, akkoord gegaan met het definitieve ontwerp en het bijbehorende financiële dekkingsvoorstel. Het Presidium en de Bouwbegeleidingscommissie hielden extra vergaderingen om vertraging in het ontwerpproces en de oplevering te voorkomen. De oplevering van het Tweede Kamercomplex na renovatie staat gepland voor eind 2028.
Het definitieve ontwerp komt voort uit het eerder vastgestelde voorlopige ontwerp. Het ontwerp voor de nieuw te realiseren centrale publieksentree verloopt via een afzonderlijk besluitvormingsproces. Bekijk hier het definitieve ontwerp.
Voorlopig Ontwerp Tweede Kamer
Op 9 juli 2021 is het voorlopig ontwerp voor de renovatie van de Tweede Kamer openbaar gemaakt. Dit voorlopige ontwerp is beoordeeld door de Bouwbegeleidingscommissie en vervolgens op 25 maart 2021 goedgekeurd in het Presidium. Bekijk hier de ontwerpboeken. Bekijk hier de ontwerptoelichting op het Voorlopige Ontwerp.
In december 2020, is ook het functioneel voorlopig ontwerp van de Tweede Kamer openbaar gemaakt. Dit voorlopige ontwerp is gebaseerd op het programma van eisen (pdf). Dit voorontwerp is getoetst door de Bouwbegeleidingscommissie en vervolgens besproken in het Presidium. Het Presidium heeft op 30 juni 2020 ingestemd met het functioneel voorlopig ontwerp voor de renovatie, mits aan de volgende voorwaarden is voldaan:
- er is een definitief akkoord over de nieuwe centrale publieksentree;
- er is een oplossing gerealiseerd voor de logistiek en de expeditie;
- er is een oplossing gevonden/gegarandeerd voor het ruimtevraagstuk van de Tweede Kamer.
Openbaar gemaakt
Eerder waren veel rapporten en ontwerpen geheim. In oktober 2019 heeft staatssecretaris Knops op verzoek van de Kamer toegezegd de rapporten over de renovatie van het Binnenhof openbaar te maken. Dit betekent dat plannen en uitwerkingen openbaar worden gemaakt, op het moment dat ze zijn vastgesteld. Op deze manier kan er zowel in als buiten de Tweede Kamer in alle openheid over worden gesproken. Informatie over veiligheid, commercieel vertrouwelijke of persoonsvertrouwelijke informatie wordt niet openbaar gemaakt.
Eerder gepubliceerde documenten
Veel van de rapporten die sinds oktober 2019 openbaar zijn gemaakt, zijn van het Rijksvastgoedbedrijf. Zo werden in december 2019 de bouwhistorische onderzoeken en verslagen van informatiebijeenkomsten openbaar. In januari 2020 volgden de verschillende tussenproducten van het ontwerpproces. Het gaat dan onder andere om ontwerpen die onder coördinatie van architectenbureau OMA tot stand zijn gekomen; in september 2019 is de samenwerking tussen OMA en het Rijksvastgoedbedrijf beëindigd.
Documenten over de architectenkeuze (vanaf 2017) en een aanvullend bouwhistorisch onderzoek in de Grafelijke Zalen zijn sinds 31 maart 2020 openbaar. In november 2020 zijn onder meer de verslagen van het kwaliteitsteam openbaar gemaakt. In juli 2021 zijn onder andere de voorlopige ontwerpen voor het Tweede Kamer gedeelte van het Binnenhof openbaar gemaakt. Al deze documenten zijn te vinden op de website van het Rijksvastgoedbedrijf. Op 9 mei 2022 maakte het Rijksvastgoedbedrijf een nieuwe set documenten over de Binnenhofrenovatie openbaar.
Programma van eisen
Vanuit de Tweede Kamer is het herzien programma van eisen (pdf), dat dateert uit februari 2019, openbaar gemaakt. Het programma van eisen is een overzicht van alle wensen en eisen die de Tweede Kamer ten aanzien van de renovatie heeft. In het programma van eisen staat de kern als volgt omschreven: “Kamerbewoners willen terugkeren op het Binnenhof zonder dat de identiteit van het gebouw wezenlijk is veranderd. De Tweede Kamer hecht aan een renovatie waarbij tekortkomingen worden verholpen, noodzakelijke aanpassingen worden gerealiseerd en onnodige ingrepen worden vermeden.” Het programma van eisen vormt de basis voor de ontwerpen van de Tweede Kamergebouwen.
Ook de verslagen van de Bouwbegeleidingscommissie, de commissie die het Presidium adviseert over de renovatie en de tijdelijke huisvesting, zijn openbaar.
Organisatie
Omdat er bij de renovatie en tijdelijke huisvesting veel partijen betrokken zijn – onder meer het Presidium, de Bouwbegeleidingscommissie en de commissie voor Binnenlandse Zaken, die het beleid en de uitgaven van de regering controleert – is er een organisatiestructuur opgesteld.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen de zogenaamde governance zoals die van toepassing is voor de besluitvorming door de Tweede Kamer als gebruiker van de gebouwen (figuur 1 pdf) en de governance zoals die van toepassing is op de renovatie van het Binnenhof als geheel (figuur 2 pdf).
Bezoek de Tweede Kamer digitaal
![Neem een digitaal kijkje in de Tweede Kamer. Twee maquettes: tijdelijke huisvesting en historische locatie aan het Binnenhof.](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/atoms/images/ontdek_de_tweede_kamer_neem_een_digitaal_kijkje_in_de_tweede_kamer.png?itok=xHUR2zWh)
Wilt u het hart van de democratie bezoeken vanuit huis? Op de website ontdek.tweedekamer.nl vindt u informatie over de zalen, architectuur, kunst en natuurlijk de politieke besluitvorming in de Tweede Kamer. Het is mogelijk om zowel de tijdelijke huisvesting aan de Bezuidenhoutseweg, B67, als de historische locatie aan het Binnenhof te bekijken. Aan de hand van twee maquettes kunnen bezoekers op ontdek.tweedekamer.nl twaalf ruimtes bezichtigen.
![](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/atoms/images/2809210162.jpg?itok=FWRMsjUL)
Tijdelijke verhuizing Tweede Kamer
Het Binnenhof kende veel bewoners: de Tweede en Eerste Kamer, de Raad van State en het ministerie van Algemene Zaken. Gedurende de renovatie verblijven zij allemaal op een andere werkplek. De Eerste Kamer en Raad van State zijn verhuisd naar het Lange Voorhout 34-36/Kazernestraat. Het ministerie van Algemene Zaken gaat naar Bezuidenhoutseweg 73. De Tweede Kamer zit op de Bezuidenhoutseweg 67/Prinses Irenepad 1. Na de renovatie keert iedereen terug naar het Binnenhof. Bekijk het afscheid van de Tweede Kamer aan het Binnenhof.
- Op het Flickr-account van de Tweede Kamer vindt u foto's over de verhuizing en tijdelijke huisvesting die u kosteloos kunt downloaden.
Eigenaar en gebruiker
Het Rijksvastgoedbedrijf is eigenaar van het gebouwencomplex op het Binnenhof en opdrachtgever van de renovatie en de tijdelijke huisvesting. Er wordt met een team van architecten en technisch specialisten gewerkt aan het ontwerp en de technische uitwerking hiervan. Dit gebeurt in overleg met de Tweede Kamer als gebruiker.
Parlementaire werk moet doorgaan
Een meerderheid van de Tweede Kamer heeft op 28 januari 2021 ingestemd met een motie die oproept dat de Kamer “alle mogelijke stappen zal zetten om in het zomerreces van 2021 te kunnen verhuizen”, zodat het Binnenhof in één keer gerenoveerd kan worden.
Voor de verhuizing is het gebouw aan de Bezuidenhoutseweg 67 geschikt gemaakt voor de Tweede Kamer. Ook op die locatie zijn een plenaire zaal, commissiezalen en een grote publiekshal te vinden. De plenaire zaal is bijna identiek aan de plenaire zaal op het Binnenhof. Voor de Tweede Kamer was het belangrijk dat het parlementaire werk in de tijdelijke huisvesting op dezelfde manier door kan gaan. Daarnaast stelt de huidige coronacrisis eisen aan de tijdelijke huisvesting. De verhuizing is gestart op vrijdag 9 juli 2021 en duurde tot 22 augustus 2021. Bekijk een samenvatting van de verhuizing naar B67. De bekende blauwe stoelen zijn meeverhuisd. Bekijk de reis van de blauwe zetels.
![](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/atoms/images/plenaire_zaal_th_230821009_0.jpg?itok=gBRRvduf)
![](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/atoms/images/interieurs_b67_290821133.jpg?itok=YKnXzz6H)
![](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/atoms/images/gang_grote_commissiezalen.jpg?itok=NsVp3yH1)
![](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/atoms/images/interieurs_b67_270821130.jpg?itok=UR3W42du)
![](https://files.tweedekamer.nl/sites/default/files/styles/medium/public/atoms/images/commissiezaal_060921162.jpg?itok=7xR_V0VN)